۱۰ کشور برتر تولیدکننده گاز مایع (LPG) در جهان

بوتان تشکیل شده است، یکی از ارکان کلیدی و تطبیق‌پذیر در بازار جهانی انرژی به شمار می‌رود. این محصول که از طریق فرآورش گاز طبیعی و پالایش نفت خام به دست می‌آید، در سراسر جهان کاربردهای گسترده‌ای دارد؛ از سوخت پاک برای گرمایش و پخت‌وپز خانگی گرفته تا سوخت خودروها (اتوگاز) و خوراک حیاتی برای مجتمع‌های پتروشیمی.

 

با افزایش روزافزون تقاضای جهانی برای سوخت‌های جایگزین پاک‌تر و محصولات پتروشیمی، درک آرایش اقتصادی و ژئوپلیتیک تولید LPG برای سرمایه‌گذاران و فعالان صنعت انرژی امری ضروری است. در ادامه، به بررسی کشورهای پیشرو که نبض زنجیره تامین جهانی این محصول استراتژیک را در دست دارند، می‌پردازیم.

 

خلاصه تولید جهانی LPG

جدول زیر تصویری کلی از برترین تولیدکنندگان گاز مایع در جهان را بر اساس جدیدترین برآوردهای سالانه تولید نشان می‌دهد.

رتبه	کشور	تولید سالیانه (میلیون تن)	سهم از بازار جهانی (%)
1	آمریکا	~95.0	~28%
2	چین	~48.5	~14%
3	عربستان سعودی	~27.0	~8%
4	روسیه	~17.5	10.0%
5	کانادا	~14.0	~4%
6	امارات متحده عربی	~12.5	~3.5%
7	هند	~12.0	~3.5%
8	قطر	~11.0	~3%
9	ایران	~9.5	~2.8%
10	الجزایر	~8.0	~2.5%
Total	تولید جهانی	~357	100%

(توجه: ارقام تولید بر اساس جدیدترین روندهای تجمیعی صنعت برآورد شده‌اند و ممکن است بسته به خروجی پالایشگاه‌های نفت و سهمیه‌بندی‌های اوپک پلاس دچار نوسان شوند).

 

۱. ایالات متحده آمریکا

ایالات متحده به لطف انقلاب «شیل گس» (گاز رسی)، رهبر بلامنازع تولید LPG در جهان است. استخراج عظیم گاز شیل و نفت تایْت به تولید فراوان مایعات گاز طبیعی (NGL) منجر شده است که پروپان و بوتان از آن‌ها تفکیک می‌شوند.

عمده تولیدات در میدان پرمین (تگزاس و نیومکزیکو) و میدان آپالاچی متمرکز است. هاب‌های زیرساختی کلیدی مانند منطقه مونت بلویو (Mont Belvieu) در تگزاس، قلب تپنده تفکیک و صادرات آمریکا محسوب می‌شوند. از شرکت‌های پیشرو در این زمینه می‌توان به **اکسان‌موبیل، اینترپرایز پروداکتس و تارگا ریسورسیز** اشاره کرد. آمریکا نه‌تنها بزرگترین تولیدکننده، بلکه بزرگترین صادرکننده این محصول نیز هست و تاثیر مستقیمی بر قیمت‌گذاری جهانی دارد.

 

۲. چین

تولید عظیم گاز مایع در چین بیشتر از آنکه ناشی از استخراج مستقیم گاز طبیعی باشد، موتور محرک خود را از بخش وسیع پالایش نفت خام می‌گیرد. چین به عنوان قطب صنعتی جهان، سرمایه‌گذاری‌های کلانی در مگاپالایشگاه‌ها و مجتمع‌های پتروشیمی انجام داده تا تقاضای سیری‌ناپذیر داخلی خود برای پلاستیک و مواد شیمیایی را تامین کند.

غول‌های دولتی مانند سینوپک (Sinopec) و پتروچاینا در کنار پالایشگران خصوصی بزرگ، بازیگران اصلی این میدان هستند. تولیدات عمدتاً در استان‌های ساحلی مانند شاندونگ و گوانگ‌دونگ متمرکز است. با وجود تولید بالا، تقاضای داخلی چین به حدی است که این کشور را به یکی از بزرگترین واردکنندگان LPG در جهان نیز تبدیل کرده است.

 

۳. عربستان سعودی

تولید گاز مایع در عربستان سعودی پیوند عمیقی با جایگاه این کشور به عنوان ابرقدرت نفت خام دارد. در اینجا، LPG به عنوان «گاز همراه» در طول فرآیند استخراج نفت جمع‌آوری شده و در تاسیسات فرآورش عظیم این پادشاهی تصفیه می‌شود.

شرکت سعودی آرامکو انحصار کامل تولید در این کشور را در اختیار دارد. تاسیسات تفکیک مایعات گازی ینبع و جعیّمه از جمله شریان‌های حیاتی این صنعت هستند. بخش قابل توجهی از تولیدات عربستان به بازارهای آسیایی صادر می‌شود؛ تا جایی که «قیمت پایه عربستان» (Saudi CP) به عنوان شاخص و معیار اصلی قیمت‌گذاری گاز مایع در شرق شناخته می‌شود.

 

۴. روسیه

روسیه با تکیه بر ذخایر بی‌کران گاز طبیعی خود، جایگاهش را به عنوان یکی از تولیدکنندگان تراز اول LPG تثبیت کرده است. کارخانه‌های فرآورش گاز طبیعی در سیبری و اورال، منابع اصلی تامین گاز مایع این کشور هستند.

شرکت‌هایی نظیر گازپروم، سیبور (Sibur) و روس‌نفت مهره‌های کلیدی این بخش به شمار می‌روند. مجتمع پتروشیمی توبولسک در غرب سیبری، یکی از بزرگترین مراکز فرآوری NGL در جهان است. با توجه به تحولات سال‌های اخیر، روسیه مسیر صادرات LPG خود را از اروپا به سمت آسیا و همچنین تامین خوراک پتروشیمی‌های داخلی تغییر داده است.

۵. کانادا

تولید گاز مایع در کانادا مرهون میادین غنی گاز طبیعی در حوضه رسوبی غرب کانادا (WCSB)، به‌ویژه در ایالت‌های آلبرتا و بریتیش کلمبیا است.

شرکت‌های برجسته‌ای نظیر پمبینا پایپ‌لاین و آلتاگاز (AltaGas) مدیریت تولید و انتقال را بر عهده دارند. توسعه پایانه صادراتی پروپان در جزیره ریدلی (RIPET) اخیراً به کانادا اجازه داده است تا با دور زدن آمریکا، محصولات خود را مستقیماً به بازارهای تشنه آسیا صادر کند و سهم خود را در بازار جهانی افزایش دهد.

 

۶. امارات متحده عربی

امارات یکی از قطب‌های قدرتمند گازی در خاورمیانه است. مشابه عربستان، تولید گاز مایع در این کشور هم از طریق گازهای همراه نفت و هم پروژه‌های کلان فرآورش گاز طبیعی صورت می‌گیرد.

شرکت ملی نفت ابوظبی یا ادنوک (ADNOC) متولی اصلی تولید است و تاسیسات فرآورش بزرگی را در مناطقی چون رویس و جزیره داس اداره می‌کند. امارات در حال حاضر سرمایه‌گذاری‌های سنگینی برای توسعه ظرفیت فرآورش گاز خود انجام می‌دهد تا ضمن رسیدن به خودکفایی، حجم صادرات به اقتصادهای آسیایی را گسترش دهد.

 

۷. هند

هند در دو دهه گذشته ظرفیت پالایشگاهی خود را با شتابی چشمگیر توسعه داده که نتیجه آن جهش در تولید داخلی گاز مایع بوده است. سیاست‌های حمایتی دولت برای جایگزینی سوخت‌های جامد و سنتی با LPGِ پاک برای پخت‌وپز خانگی، کاتالیزور اصلی این رشد بوده است.

شرکت‌های دولتی نظیر ایندین اویل (IOCL)، بهارات پترولیوم و همچنین شرکت خصوصی ریلاینس (مالک پالایشگاه غول‌پیکر جام‌نگر) تولیدکنندگان اصلی هستند. با وجود حجم بالای تولید، اشتهای بازار داخلی هند به قدری بزرگ است که این کشور همچنان در صدر لیست واردکنندگان جهانی قرار دارد.

 

۸. قطر

هرچند قطر در جهان بیشتر با گاز طبیعی مایع (LNG) شناخته می‌شود، اما فرآورش حجم عظیم گاز از «میدان گازی شمال» منجر به تولید مقادیر قابل‌توجهی LPG به عنوان محصول جانبی می‌شود.

شرکت قطر انرژی تمام خروجی‌های این کشور را کنترل می‌کند. شهرهای صنعتی راس لفان و مسیعید مراکز اصلی تفکیک و صادرات هستند. استراتژی قطر در حوزه گاز مایع، کاملاً صادرات‌محور است و این کشور با استفاده از ناوگان مجهز و مسیرهای کشتیرانی تثبیت‌شده خود، پروپان و بوتان را به سراسر جهان عرضه می‌کند.

 

۹. ایران

ایران دارنده یکی از بزرگترین ذخایر گاز طبیعی جهان است که در این میان، میدان گازی پارس جنوبی نقش نگین انگشتری را ایفا می‌کند. استخراج و فرآورش گاز از این میدان مشترک، موتور محرک اصلی تولید گاز مایع در ایران است.

شرکت ملی نفت ایران (NIOC) و شرکت ملی گاز (NIGC) هدایت این بخش را بر عهده دارند و منطقه ویژه اقتصادی انرژی پارس (عسلویه) قلب تپنده فرآورش گاز کشور است. با وجود چالش‌های بین‌المللی، ایران همچنان به تولید و صادرات حجم بالایی از گاز مایع، عمدتاً به بازارهای هدف در آسیا، ادامه می‌دهد.

 

۱۰. الجزایر

الجزایر بزرگترین تولیدکننده گاز طبیعی در آفریقا و یکی از تامین‌کنندگان استراتژیک انرژی برای اروپا است. تولید گاز مایع این کشور مستقیماً به فرآورش گاز در میادین عظیمی نظیر «حاسی رمل» وابسته است.

شرکت ملی نفت و گاز الجزایر، سوناطراک (Sonatrach)، مدیریت یکپارچه این صنعت را در دست دارد. منطقه صنعتی آرزِو در ساحل دریای مدیترانه، میزبان مجتمع‌های بزرگ تفکیک و پایانه‌های صادراتی است. نزدیکی جغرافیایی به اروپا، الجزایر را به شریکی کلیدی و قابل اتکا برای قاره سبز تبدیل کرده است.

 

نتیجه‌گیری: آینده بازار جهانی گاز مایع

بازار جهانی گاز مایع در حال حاضر شاهد یک رشد پایدار در سمت عرضه است که توسط ایالات متحده و کشورهای خاورمیانه رهبری می‌شود. در حالی که کشورهای توسعه‌یافته غربی به طور فزاینده‌ای از LPG به عنوان خوراک پتروشیمی استفاده می‌کنند، اقتصادهای نوظهور در آسیا و آفریقا تقاضا را برای مصارف گرمایشی و پخت‌وپز بالا می‌برند. با توجه به روند گذار انرژی، گاز مایع به دلیل انتشار کربن کمتر نسبت به زغال‌سنگ و نفت کوره، همچنان نقش یک «سوخت گذار» (Bridge Fuel) حیاتی را ایفا خواهد کرد. سرمایه‌گذاری‌های مداوم در زیرساخت‌های فرآورش و توسعه پایانه‌های صادراتی، نویدبخش آینده‌ای پویا و پررونق برای این صنعت در سطح جهان است.

 

سوالات متداول (FAQ)

تفاوت گاز مایع (LPG) با گاز طبیعی مایع (LNG) چیست؟

گاز مایع یا ال‌پی‌جی (LPG) عمدتاً از پروپان (C3H8) و بوتان (C4H{10}) تشکیل شده و تحت فشار متوسط به حالت مایع درمی‌آید. اما ال‌ان‌جی (LNG) اساساً همان گاز متان (CH4) است که برای تبدیل شدن به مایع باید تا دمای بسیار پایین (حدود منفی ۱۶۲ درجه سانتی‌گراد) سرد شود.

 

کدام کشور بیشترین صادرات گاز مایع را دارد؟

ایالات متحده آمریکا در حال حاضر بزرگترین صادرکننده گاز مایع در جهان است. با تکیه بر تولیدات عظیم گاز شیل، آمریکا سالانه میلیون‌ها تن پروپان و بوتان را روانه بازارهای تشنه در آسیا و اروپا می‌کند.

 

گاز مایع چگونه تولید می‌شود؟

این محصول خروجیِ دو فرآیند کاملاً مجزا است: ۱. فرآورش گاز طبیعی (که در آن مایعات گازی از جریان اصلی گاز متان جدا می‌شوند) و ۲. پالایش نفت خام (که طی آن LPG به عنوان محصول جانبیِ شکستن مولکول‌های نفت خام برای تولید بنزین و گازوئیل به دست می‌آید).

 

چرا LPG یک سوخت پاک محسوب می‌شود؟

گاز مایع در مقایسه با سوخت‌های جامد (مانند زغال‌سنگ یا چوب) و اکثر سوخت‌های مایع سنتی، بسیار پاک‌تر می‌سوزد. این سوخت ذرات معلق (PM) بسیار کمتری تولید کرده و به ازای هر واحد انرژی تولیدی، مونوکسید کربن و گازهای گلخانه‌ای به مراتب پایین‌تری را وارد جو می‌کند.